Łuk podeszwy i jego zaburzenia

Co mówi nam łuk podeszwy kopyta?

Patrząc od spodu na zdrowe kopyto, zwykle oczekujemy pewnej konkawności podeszwy. W środowisku kopytowym przyjęło się wręcz, że im wyraźniejsza „miska”, tym lepiej. Płaska podeszwa od razu zaczyna budzić niepokój, a jeśli zaczyna się uwypuklać, lampka ostrzegawcza świeci już bardzo mocno.

Tylko, że z łukiem podeszwy jest podobnie jak z wieloma innymi parametrami kopyta. Sam obraz mówi nam niewiele, dopóki nie wiemy, z czego ten obraz wynika.

Podeszwa nie została przecież wyrzeźbiona w określony kształt niezależnie od reszty kopyta. Nad nią znajduje się kość kopytowa. Wokół niej aparat blaszkowy, ściana i struktury tylnej części kopyta. Pod nią tkanki, które muszą jednocześnie chronić wnętrze kopyta i uczestniczyć w przenoszeniu obciążenia. Całość pracuje na podłożu, które raz jest twarde, raz miękkie, raz równe, a za chwilę zapada się pod ciężarem konia.

Łuk podeszwy zaczyna się znacznie wyżej, niż go widzimy

Zacznijmy od anatomii, bo bez niej łatwo potraktować konkawność jak cechę samej warstwy rogowej.

Kość kopytowa nie jest płaską płytką zawieszoną nad podeszwą. Jej powierzchnia podeszwowa ma określoną geometrię, podobnie jak jej brzegi, wyrostki dłoniowe lub podeszwowe i cała trójwymiarowa forma. Badania morfometryczne P3 pokazują, że geometria kości kopytowej jest złożona i wykazuje zmienność osobniczą. Z wiekiem mogą zmieniać się również niektóre cechy jej kształtu. To ważne, ponieważ podeszwa powstaje pod strukturą, która sama ma określoną przestrzenną geometrię.

Jej zewnętrzny łuk jest więc wynikiem wielu relacji: kształtu P3, położenia kości wewnątrz puszki, ilości tkanek znajdujących się pod nią, geometrii ściany i piętek oraz sposobu, w jaki całe kopyto reaguje na obciążenie. Nie ma jednego szablonu konkawności, który możemy przyłożyć do każdego konia.

Kopyto dużego konia gorącokrwistego nie musi wyglądać od spodu tak samo jak kopyto araba. Kopyto młodego konia nie musi odpowiadać geometrii kopyta konia dwudziestoletniego. Dochodzą do tego różnice w środowisku, ruchu, sposobie użytkowania i historii werkowania. Łuk jest więc cechą kopyta, ale nie jest cechą oderwaną od reszty jego anatomii.

Widoczny od spodu łuk podeszwy jest zewnętrznym efektem przestrzennej organizacji całego aparatu kopytowego. Nie jest strukturą, którą można rozpatrywać niezależnie od położenia P3, grubości podeszwy i geometrii puszki.

Konkawność i grubość podeszwy to dwie różne rzeczy

To rozróżnienie jest naprawdę istotne, szczególnie w praktyce. Patrzymy na podeszwę i widzimy głęboką miskę. Łatwo wtedy założyć, że pod kością kopytową znajduje się dużo podeszwy. Patrzymy na podeszwę płaską i pojawia się odwrotne podejrzenie: „ten koń nie ma podeszwy”. Tego nie da się w ten sposób ocenić. Kształt powierzchni podeszwy nie jest bezpośrednim pomiarem jej grubości.

Grubość podeszwy opisuje odległość pomiędzy strukturami wewnętrznymi, przede wszystkim powierzchnią podeszwową P3, a zewnętrzną powierzchnią rogową. Konkawność opisuje natomiast geometrię tej zewnętrznej powierzchni. Te dwie cechy oczywiście mogą być ze sobą związane, ale nie są synonimami.

Badania Hampsona i współpracowników, w których porównywano kopyta koni zdziczałych z różnych środowisk oraz koni pełnej krwi angielskiej, pokazały wyraźne różnice w parametrach podeszwy. Środowisko, w którym porusza się koń, ma znaczenie dla morfologii kopyta, a tym samym trudno oczekiwać jednej uniwersalnej wartości opisującej „prawidłową podeszwę”. To jest moment, w którym oglądanie kopyta z zewnątrz zaczyna mieć swoje granice. Jeżeli naprawdę chcę wiedzieć, ile podeszwy znajduje się pod P3, potrzebuję informacji o strukturach wewnętrznych. I tutaj w określonych przypadkach ogromną wartość ma RTG.

Konkawność podeszwy i jej grubość opisują różne cechy. Sam widok kopyta od spodu nie pozwala wiarygodnie określić ilości tkanki znajdującej się pod P3.

Po co kopytu ten łuk?

Tu trzeba uważać na bardzo kuszące uproszczenie. Można powiedzieć, że łuk działa jak sklepienie architektoniczne, rozprowadza siły i amortyzuje kopyto. Brzmi dobrze; tyle że biologiczne kopyto nie jest kamiennym mostem i nie chciałbym sprowadzać jego funkcji do analogii, która zacznie żyć własnym życiem.

Wiemy natomiast, że geometria powierzchni podeszwowej ma znaczenie dla tego, jak kopyto kontaktuje się z podłożem i jak rozkłada się nacisk pomiędzy jego strukturami. Podeszwa nie jest bierną pokrywą założoną pod kość kopytową. Jest częścią aparatu kopytowego znajdującą się pomiędzy wnętrzem kopyta a środowiskiem. Musi chronić P3, ale jednocześnie reaguje na obciążenia i na właściwości powierzchni, po której porusza się koń.

Bardzo ciekawych informacji dostarczają badania nacisku powierzchni podeszwowej. Pokazują one, że zmiana podłoża potrafi zasadniczo zmienić powierzchnię kontaktu kopyta. Na podłożu odkształcalnym w podporze uczestniczy większy obszar niż na powierzchni twardej. Czyli podeszwa, która na betonie pozostaje częściowo poza kontaktem, na piasku może już uczestniczyć w przenoszeniu obciążenia. Tak właśnie działa kopyto w zmieniającym się środowisku.

Podeszwa nie powinna „wisieć w powietrzu”

Przez lata w części środowiska podkuwniczego i werkowniczego funkcjonowało bardzo wyraźne rozdzielenie: ściana przenosi ciężar, podeszwa ma go nie dotykać. Niestety biomechanika kopyta jest bardziej skomplikowana.

Obwodowa część podeszwy może uczestniczyć w przenoszeniu obciążenia. Podobnie strzałka rogowa i struktury tylnej części kopyta. Ich rzeczywisty udział zależy od geometrii kopyta, przygotowania podeszwy, podkucia, ruchu i podłoża.

Nie oznacza to oczywiście, że chcemy obciążyć cienką, wrażliwą podeszwę konia na twardym podłożu. To byłby drugi skrajny wniosek. Kontakt nie jest tym samym co przeciążenie. I dokładnie tak samo; konkawność nie oznacza braku funkcji podporowej podeszwy.

To rozróżnienie będzie nam potrzebne za chwilę, kiedy przejdziemy do płaskiej podeszwy. Bo samo zwiększenie jej kontaktu z ziemią nie jest jeszcze dowodem patologii.

Płaska podeszwa jest obrazem, nie diagnozą

Kiedy widzę spłaszczony łuk podeszwy, nie próbuję od razu odpowiedzieć na pytanie: „jak go odbudować?”. Najpierw chcę wiedzieć, dlaczego zniknął, a możliwości jest sporo.

Możemy mieć do czynienia z indywidualną geometrią kopyta. Możemy mieć zmianę relacji P3 do puszki. Możemy mieć niewystarczającą grubość podeszwy. Możemy mieć wydłużający się pazur, zaburzoną geometrię piętek i całego tyłu kopyta. Możemy mieć przewlekle zmieniony rozkład obciążeń. W końcu możemy mieć proces patologiczny obejmujący aparat blaszkowy. Z zewnątrz kilka z tych sytuacji może wyglądać podobnie, a mechanicznie są zupełnie różne.

Dlatego samo stwierdzenie „koń ma płaską podeszwę” jest dla mnie początkiem analizy, a nie jej zakończeniem.

Zacząłbym od tyłu kopyta

Jeżeli łuk podeszwy zaczyna się spłaszczać, bardzo interesuje mnie to, co dzieje się z piętkami i całą tylną częścią kopyta. Dlaczego? Bo nie mamy tutaj kilku niezależnych elementów. Pazur, podeszwa, piętki, ściany wsporowe, strzałka rogowa i znajdująca się głębiej strzałka gąbczasta tworzą jeden układ mechaniczny.

Jeżeli piętki zaczynają migrować w kierunku pazura, tracą wysokość albo ulegają kompresji, zmienia się geometria całej puszki. Jeżeli jednocześnie wydłuża się pazur, zmieniają się proporcje podstawy kopyta. Jeżeli do tego dochodzi zmiana orientacji P3 względem podłoża, trudno oczekiwać, że podeszwa zachowa niezmienioną architekturę.

To dobrze widać w części kopyt z ujemnym lub bardzo niskim kątem podeszwowym kości kopytowej. Nie dlatego, że „ujemny kąt zawsze powoduje płaską podeszwę”. Takiego prostego związku nie ma sensu tworzyć. Chodzi o to, że zmiana przestrzennej relacji P3, piętek i podłoża zmienia warunki, w których znajduje się podeszwa. Dlatego próba rozwiązania problemu poprzez samo opracowanie podeszwy jest dla mnie niezrozumiała.

Łuk podeszwy należy oceniać razem z geometrią tylnej części kopyta. Zmiana piętek i orientacji P3 może zmieniać warunki mechaniczne całej powierzchni podeszwowej.

Długi pazur też nie kończy się na pazurze

To kolejny element, który często analizujemy osobno, chociaż w kopycie nic nie działa osobno. Wydłużający się pazur zmienia przednią część podstawy kopyta i warunki breakover. Zwiększa odległość pomiędzy tylną częścią podporu a przednim końcem puszki. Jeżeli równocześnie piętki przesuwają się do przodu, całe kopyto zaczyna zmieniać proporcje. To może mieć znaczenie również dla powierzchni podeszwowej.

Nie twierdzę, że każdy długi pazur spłaszczy łuk. Byłoby to kolejne zbyt proste równanie. Natomiast kiedy widzę płaską podeszwę połączoną z wydłużonym pazurem, przesuniętymi piętkami i nieprawidłową osią palca, nie traktuję tych czterech obserwacji jako czterech niezależnych problemów. Szukam mechanizmu, który je łączy. Tutaj wracamy do sposobu patrzenia, który przewija się przez praktycznie wszystkie nasze artykuły: kopyto zapisuje historię obciążeń.

Nie zawsze potrafimy na podstawie samego kształtu odtworzyć ją w całości. Możemy jednak zobaczyć, że coś w sposobie organizowania podporu zmienia się od dłuższego czasu.

A co z cienką podeszwą?

Jeżeli podejrzewamy, że pod P3 znajduje się niewiele tkanki, szczególnie gdy koń wykazuje bolesność, mamy zmienioną geometrię puszki albo historię ochwatu, potrzebujemy precyzyjnych informacji. Na prawidłowo wykonanym bocznym zdjęciu RTG możemy ocenić między innymi relację P3 do puszki, jej orientację względem podłoża i głębokość podeszwy.

W literaturze spotkamy wartości referencyjne dotyczące solar depth, ale bardzo nie lubię zamieniania jednej liczby w uniwersalną granicę zdrowia. Wartości zależą od populacji, wielkości kopyta, techniki pomiaru i miejsca wykonania pomiaru. Klasyczne opracowania kliniczne często zwracały uwagę na okolice 15 mm jako wartość, przy której ograniczona głębokość podeszwy może mieć znaczenie kliniczne, ale nie traktowałbym 15 mm jak magicznej liczby dla każdego konia. Znacznie ważniejszy jest cały obraz radiologiczny i kliniczny.

Co znajduje się nad podeszwą? Jak ustawiona jest P3? Jak wygląda jej relacja do ściany? Jaki jest kąt podeszwowy? Ile tkanki znajduje się pod wierzchołkiem kości? – dopiero wtedy zaczynamy naprawdę wiedzieć, z czym pracujemy.

Widok podeszwy nie pokazuje bezpośrednio jej grubości. Radiografia pozwala ocenić ilość tkanki pomiędzy P3 a powierzchnią podeszwową oraz położenie samej kości wewnątrz puszki.

Ochwat zmienia znaczenie płaskiej podeszwy

Do tej pory celowo nie wrzucałem płaskiej podeszwy do worka z patologiami. Teraz trzeba jednak powiedzieć jasno: są sytuacje, w których utrata prawidłowej geometrii powierzchni podeszwowej jest poważnym sygnałem ostrzegawczym. Jedną z nich jest ochwat.

W przewlekłym ochwacie uszkodzenie aparatu blaszkowego może doprowadzić do utraty prawidłowej relacji pomiędzy P3 a puszką kopytową. Może występować rotacja, przemieszczenie dystalne albo kombinacja różnych zmian. W konsekwencji zmienia się również przestrzeń pomiędzy P3 a powierzchnią podeszwową. W ciężkich przypadkach podeszwa pod wierzchołkiem P3 staje się bardzo cienka, może się uwypuklać, a skrajnie dochodzi do penetracji.

I w takim kopycie pytanie: „jak odbudować ładny łuk?” jest po prostu źle postawione.

Nie interesuje nas estetyka podeszwy. Interesuje nas bezpieczeństwo P3, stan aparatu blaszkowego, ilość tkanki pod kością, rozkład obciążenia i stworzenie takich warunków mechanicznych, aby nie pogłębiać uszkodzenia.

Najgorsze, co możemy zrobić? Wyrzeźbić sobie łuk

To jeden z tych tematów, przy których mam bardzo konkretne zdanie. Jeżeli podeszwa jest płaska, a my chcemy, żeby wyglądała na bardziej wklęsłą, najprostszym sposobem jest wziąć nóż i usunąć materiał. Po kilku minutach rzeczywiście mamy głębszą miskę. Fakt: nie odbudowaliśmy łuku – usunęliśmy podeszwę.

Jeżeli koń miał jej dużo i usunęliśmy wyłącznie martwy materiał, sytuacja jest oczywiście inna. Problem zaczyna się wtedy, kiedy głębokość staje się celem samym w sobie i próbujemy stworzyć wizualny efekt konkawności. Podeszwa jest jedną z warstw chroniących struktury znajdujące się wewnątrz kopyta. Jeżeli pod P3 mamy niewiele tkanki, każdy dodatkowy milimetr usunięty nożem ma znaczenie.

Czy łuk podeszwy można odbudować?

Tak, ale nie w taki sposób, jak czasem wyobrażamy sobie słowo „odbudować” – nie modelujemy podeszwy ręcznie. Pracujemy nad warunkami, w których organizm może wyprodukować i zachować odpowiednią ilość tkanki oraz stopniowo zmienić geometrię kopyta.

W jednym przypadku oznacza to uporządkowanie wydłużonego pazura i breakover. W innym pracę nad tylną częścią kopyta. Czasem potrzebujemy ochronić podeszwę przed nadmiernym zużyciem. Innym razem zmienić sposób przenoszenia obciążenia poprzez odpowiednie podkucie lub rozwiązanie syntetyczne. Jeżeli mamy zaburzoną relację P3 do puszki, cały proces musi uwzględniać położenie kości i nie dzieje się to podczas jednego werkowania.

Róg potrzebuje czasu na wzrost. Tkanki potrzebują czasu na adaptację. Puszka kopytowa potrzebuje kolejnych cykli wzrostu, abyśmy mogli zobaczyć trwałą zmianę geometrii. Dlatego przy takich przypadkach znacznie bardziej interesuje mnie trend pomiędzy kolejnymi wizytami niż spektakularna zmiana bezpośrednio po pierwszym werkowaniu.

Czasem trzeba podeprzeć to, czego nie chcemy dalej tracić

Są też kopyta, przy których samo werkowanie nie daje nam wystarczających możliwości zmiany środowiska mechanicznego.

Jeżeli tylna część kopyta nie pracuje prawidłowo, piętki są osłabione lub migrują, podeszwa wymaga ochrony albo chcemy inaczej rozprowadzić obciążenie, możemy sięgnąć po rozwiązania podkuwnicze zapewniające dodatkową powierzchnię podporu. W praktyce mogą to być między innymi odpowiednio dobrane rozwiązania typu heart bar, syntetyczne podkowy z wkładkami lub materiałami wypełniającymi czy inne systemy pozwalające włączyć strzałkę i tylną część kopyta w podporę. Ale znowu: nie zakładamy podkowy „na płaską podeszwę” – dobieramy rozwiązanie do mechanizmu, który doprowadził do problemu.

Jeżeli potrzebujemy odciążyć określony region, chronić cienką podeszwę, ograniczyć dźwignię pazura albo zwiększyć udział tylnej części kopyta w podporze, każde z tych zadań wymaga trochę innej decyzji. Podkowa jest narzędziem do zmiany warunków mechanicznych, a nie formą, na której mamy ulepić kopyto.

Jedno werkowanie naprawdę może zmienić sposób obciążania podeszwy

W tym miejscu warto przywołać bardzo ciekawe badanie Seery i współpracowników opublikowane w Equine Veterinary Journal. Autorzy analizowali rozkład nacisku na powierzchni podeszwowej przed i po pojedynczym werkowaniu 94 przednich kopyt zdrowych koni. U części kopyt po korekcji wzrósł udział regionu strzałki w przenoszeniu nacisku. Zmiany były związane z określonymi zmianami zewnętrznych parametrów kopyta.

Dla mnie znaczenie tej pracy jest większe niż samo pytanie, czy nacisk pod strzałką wzrósł. Pokazuje, że to, co robimy tarnikiem i nożem, może od razu zmienić środowisko mechaniczne powierzchni podeszwowej. Zmieniamy kontakt, czyli zmieniamy sposób, w jaki siły przechodzą przez kopyto. To jest odpowiedzialność, o której warto pamiętać za każdym razem, kiedy próbujemy poprawić coś tylko dlatego, że „nie wygląda książkowo”.

Jak więc patrzę na łuk podeszwy?

Najpierw patrzę na całe kopyto. Na pazur, piętki, ściany wsporowe, strzałkę, puszkę i koronkę. Patrzę, jak koń stoi i jak się porusza. Interesuje mnie sposób lądowania i breakover. Jeżeli geometria albo reakcja konia budzą wątpliwości, chcę wiedzieć, gdzie znajduje się P3, bo dopiero w tym kontekście łuk zaczyna coś mówić.

Jeżeli podeszwa jest płaska, ale koń porusza się swobodnie, ma rozsądną geometrię puszki, funkcjonalną tylną część kopyta i odpowiednią głębokość podeszwy na RTG, nie będę próbował na siłę stworzyć głębokiej misy tylko dlatego, że dobrze wygląda na zdjęciach.

Jeżeli natomiast obserwuję postępujące spłaszczenie połączone z wydłużeniem pazura, zmianą piętek, bolesnością podeszwy albo niepokojącym ustawieniem P3, wtedy łuk staje się jednym z elementów większej układanki. I tak właśnie chciałbym, żeby był czytany, czyli jako informacja o funkcji.

---

Podsumowanie

Łuk podeszwy jest jednym z tych elementów kopyta, które bardzo łatwo oceniać wzrokiem, a znacznie trudniej właściwie zinterpretować.

Głęboka konkawność nie jest automatycznym certyfikatem zdrowego kopyta, a płaska podeszwa nie jest automatycznie patologią. Wizualne stworzenie łuku poprzez usunięcie rogu nie oznacza jego odbudowy.

Kształt podeszwy powstaje w relacji do kości kopytowej, geometrii puszki, piętek, ilości tkanki znajdującej się pod P3 oraz środowiska mechanicznego, w którym funkcjonuje koń. Na rzeczywisty sposób jej obciążania wpływa również podłoże, ruch, werkowanie i podkucie.

Adnotacja merytoryczna

W literaturze specjalistycznej pojęcia sole concavity, solar concavity, solar arch i sole depth bywają wykorzystywane w różnych kontekstach i nie powinny być automatycznie traktowane jako synonimy. W tym artykule „łuk podeszwy” opisuje przestrzenną konkawność powierzchni podeszwowej, natomiast „grubość” lub „głębokość podeszwy” odnosi się do ilości tkanki znajdującej się pomiędzy strukturami wewnętrznymi, przede wszystkim P3, a zewnętrzną powierzchnią podeszwy. Ocena kliniczna konkretnego kopyta, szczególnie przy bolesności, podejrzeniu cienkiej podeszwy lub ochwatu, wymaga zestawienia obrazu zewnętrznego z badaniem konia, a w uzasadnionych przypadkach z diagnostyką radiologiczną.

---

Bibliografia i literatura uzupełniająca

Hampson BA, de Laat MA, Mills PC, Pollitt CC. The feral horse foot. Part A: observational study of the effect of environment on the morphometrics of the feet of 100 Australian feral horses. Australian Veterinary Journal. 2010;88:124–131. Prace zespołu Hampsona dotyczące kopyt koni zdziczałych pokazują znaczący wpływ środowiska na morfologię kopyta.

Hampson BA i wsp. Badania porównujące grubość podeszwy i charakterystykę kopyt koni zdziczałych oraz koni pełnej krwi angielskiej. Literatura ta jest istotna dla rozróżnienia pomiędzy morfologią powierzchni podeszwowej a jej rzeczywistą grubością.

Hood DM, Taylor D, Wagner IP. Effects of ground surface deformability, trimming, and shoeing on quasistatic hoof loading patterns in horses. Badanie pokazujące wpływ podatności podłoża, werkowania i podkuwania na powierzchnię kontaktu oraz rozkład obciążenia kopyta.

Seery S, Gardiner J, Bates KT, Pinchbeck G, Clegg P, Ireland JL, Milner PI. Changes in pressure distribution of the solar surface after a single trimming event are associated with external hoof measurements in the equine fore foot. Equine Veterinary Journal. 2025;57(5):1255–1264. DOI: 10.1111/evj.14463. Badanie dotyczące zmian rozkładu nacisku powierzchni podeszwowej po pojedynczym werkowaniu.

O’Grady SE. Principles of therapeutic shoeing. Opracowania dotyczące biomechaniki kopyta, podparcia, breakover oraz wykorzystania radiografii w planowaniu korekcji i podkuwania terapeutycznego.

Redden RF. Clinical and radiographic assessment of hoof parameters, including sole depth and the spatial relationship between the distal phalanx and hoof capsule. Materiały kliniczne dotyczące radiograficznej oceny kopyta i znaczenia głębokości podeszwy.

Pollitt CC. Materiały i publikacje dotyczące anatomii, fizjologii oraz patofizjologii aparatu kopytowego, ze szczególnym uwzględnieniem aparatu blaszkowego i zmian zachodzących w ochwacie.

Morrison S. Materiały dotyczące radiograficznej oceny kopyta, hoof balance oraz postępowania w przypadkach niewystarczającej głębokości podeszwy i zmian ochwatowych.